دەسەڵات ئەو هێزەیە كە كەسێك یان لایەنێك دەیەوێت كەسانی دی ناچار بكات كە بەو جۆرەی خۆی نیازی هەیە كە ڕەفتار بكەن، هەڵسوكەوت بكەن و ئامانجە نزیك و دوورەكانی خۆی بهێنێتە دی، جا ئیدی بەكارهێنانی دەسەڵاتی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی و یان سێكسی بێت. ئەو لایەنەی كە دەبێ ئەو دەسەڵاتە پەسەند بكا، دەبێ گوێ بە سەروەرییەكانی خۆی نەدا و گوێڕایەڵی مەرج و بۆچوونەكانی خاوەن دەسەڵاتدارەكە بكات (بڕوانە ستیڤ رید لا ٢٥ چاپی ٢٠٠٧). كۆمەڵێ فاكتەر ڕۆڵی خۆی دەبینێ لە بەكارهێنانی دەسەڵات و ئامانجەكانی لە پرۆسەی هاوسەرگیریدا، لەوانە:-

 

پیگەی سەرمایەی كۆمەڵایەتی: كە پێوەندی كۆمەڵایەتی و ناسراویەتی و ئاستی ڕۆشنبیری و سەرمایەكانی دی وەك خوێندن، مۆسیقا، ئایدیا و شانۆ و فەرهەنگی دەگرێتە خۆ.

پێگەی ئابووری: قەبارەی سەرمایە و دەوڵەمەندی و سامان دەگرێتە خۆی.

جەندەر: واتە بۆ نموونە ئاستی پیاوسالاری لەو كۆمەڵگەیەدا و ڕۆڵی نێر و مێ و كێ سەردەست و بن دەستە و پلەی یەكسانی نێوان هەردوو ڕەگەز.

 

لێرەدا باسی بوارەكانی دی جێنابێتەوە كە كاریگەرییان هەیە لەسەر هەردوو هاوسەر، لەوانە زمان و ناوچە و نەتەوە. ئەوە باسێكی فراوانە، كە بۆ نموونە زۆرجار پیاوێكی عەرەب یان فارس كە ژنێكی كورد دەهێنی بە چاوێكی كەمەوە سەیری ئەو ژنە دەكات. 

لەپرۆسەی هاوسەرگیریدا، ئەگەر هەردوولا ئەو بەڵانسە یان ئەو هاوكێشەیە لە نێوانیاندا نەبێ و هۆشیارانە بەرانبەر یەكدی ڕەفتار نەكەن، یەكێكیان بڵێ من نەوەی فڵان تیرە و خێڵم، ئێمە كێمان پێ دەڵێن، یان ڕوونتر بەخۆیەوە بنازێ، ئیدی بەهۆی بڕوانەمەكەیەوە بێ و یان پلەی خوێندنەوە بێ، ئەو هاوسەرگیریە ئەگەر شكست نەهێنێ، ئەوا یەكێكیان دەبێتە دەسەڵاتدار و ئەوەی دییان ژێر دەستە. ئەو هاوسەرگیرییە لە پێناسەی خێزانەوە، هاوسەرگیرییەوە دەبێتە دوو لایەنی جیاواز، لایەنێكی دەسەڵاتدار و لایەنێكی ستەملێكراو. لەڕووی دەروونییەوە ئەگەر یەكێك لە هاوسەرەكان، ئەگەر پێناسەی خۆیان وەك مرۆڤێك لەدەستدا و گوێیان بە سەروەری گیانی خۆیان نەكرد كە مرۆڤێكی سەربەخۆن، ئیدی لایەنی سەردەست لە هاوسەرگیرییەكەدا زاڵ دەبێ بەسەریدا، هاوسەرەكان دەبێ فێرببن بڵێ نا بۆ ئەو شتانەی كە سەروەرییان دەڕوشێنێ یان بریندار دەكا. زۆرجار ئەو سەروەرییەش، بەتایبەتی لە كۆمەڵگە پیاوسالارەكاندا، بۆ نێرینە بەهێز دەكرێ و مێینە وا فێر دەكرێ كە وشەی نا نەڵێ. لە جیهانی ئەمڕۆدا، زانیاری زانین و شارەزایی ئەلكترۆنی هۆكارێكی دییە كە هەندێ هاوسەر خۆیان لە بەرانبەر ئەوی دیدا لاواز دەزانن. ئەم دیاردەیە لە ئەوروپا، بەتایبەتی لای خێزانە ڕەوەندەكان بە ڕوونی هەستی پێ دەكرێ. زۆرجار ژنەكان بەهۆی خوێندنەوە ئەو دەسەڵاتەی كە پیاو هەیەتی دەیشكێنن و بەسەریدا زاڵ دەبن، ئەوەش دەبێتە جێگەی توڕەیی پیاوەكان و زۆرجار بە ناكۆكی ڕوخێنەر تەواو دەبێ و ئەو خێزانانە پەرتەوازە دەبن.

پێگەی ئابووری سەنگێكی ترە كە دەبێتە هۆی لاركردنەوەی تای تەرزاووی پێوەندی نێوان هاوسەرەكان بەو لایەدا، كە لە خێزانێكی دەوڵەمەندە و ئەو تاكەی كە لە خێزانێكی هەژارە خۆی وەك ژێر دەست دەبینێ. لێرەدا پێوەرەكانی ئەو كۆمەڵگەیە و فەرهەنگ و ئاین ڕۆڵێكی باڵایان هەیە لە پێناسەی ئەو جۆرە كەس و هاوسەرگیریانە. ئەو ژن و پیاوەی كە كارمەندن و هەردووكیان مووچەیان هەیە، تاڕادەیەك سەربەخۆ دەتوانن بیر بكەنەوە و دەوڵەمەندی لایەكیان ئەو كاریگەرییە بەهێزەی نابێ.

جەندەر یان ڕەگەز، هۆكارێكی دی ئەو ناكۆكی و نایەكسانییەیە كە لە پرۆسەی هاوسەرگیریدا دروست دەبێ. تێڕوانینی گشتی دەربارەی ژن یان مێینە. لیرەدا لە دابەشكردنی ئەركەكانی ناو خێزان ئەو نایەكسانییە ڕەنگ دەداتەوە، ئەگەر كۆمەڵگەكەش پیاوسالار بوو، تەنانەت بڕیار بەسەر جەستەی ژنەكەشدا بەدەست باوك، برا، مام و هاوسەرەكەیە. هاوسەرەكە(ژنەكە) هێچ شتێك ناتوانێ بەرانبەر شووەكەی بڵێ. 

لەكۆی ئەو هەموو گرفتانەی سەرەوە لەبارەی كاریگەری دەسەڵات لەسەر پرۆسەی هاوسەرگیری و ڕەهەندەكانی، زمانی ئاخاوتن و قسەكردنیش لە نێوان هاوسەری سەردەست و بن دەست ئاراستەیەكی دی وەردەگرێ و لە كەسێكەوە بۆ یەكێكی دی دەگۆڕێ. هەر سێ فاكتەرەكە، سەرمایەی كۆمەڵایەتی، پێگەی ئابووری و جەندەر دەبنە هۆكاری بنچینەیی بەكارهێنانی ئەو دەسەڵاتە. یەكێك لە مەترسییەكانی دی ناهاوسەنگی نێوان ژن و مێرد و لە نێو ڕەهەندەكانی پرۆسە هاوسەرگیریدا، سەرهەڵدانی پاشكۆیی لە لایەن یەكێك لە هاوسەرەكانەوە، لەوانە پاشكۆیی ئابووری و ڕۆشنبیری، كۆمەڵایەتی.. هتد. لە توێژینەوەیەكەدا كە هانە هاڤید كردوویەتی(بڕوانە؛ لا ١٧٦ لڤین و ترۆست ٢٠٠٥) بە ڕاشكاوی باسی ئەوە دەكات كە لەڕێگەی ئەو جۆرە تێڕوانین و تێگەیشتنانەوە دەربارەی یەكتر، دەبێتە هۆی دروستبوونی كەش و هەوایەك لە نێوان ژن و پیاودا و ئەگەر هەردوولا، ژن و پیاوەكە بە ڕوونی بۆچوونەكان و خواستەكانی خۆیان بۆ یەكدی ساغ نەكەنەوە، گومانی ئەوە هەیە لەدواڕۆژدا و دوای كەڵەكە بوونی كێشەكانیان، شكست بەو هاسەرگیرییە بێت.

ئەنجامگیری و چارەسەر

كەواتە دەسەڵات ئەو هێزەیە كە پێوەندی نێوان دوو هاوسەر تەنانەت دوو هاوڕێش بە ئاراستەیەك دەبا كە لە پێوەندییەكی گیانی كۆمەڵایەتییەوە ببێتە پیوەندی دوو لا باڵی سەردەست و بن دەست. ئەو ساتەش كە ئەو پێوەندییە گیانی كۆمەڵایەتییە دەكرێتە قوربانی دەسەڵاتی یەكێك لە هاوسەرەكان، ئیدی پێوەندی نێوان ئەو دوو هاوسەرە، وەك هاوسەر هیچ بایەخێكی ئەوتۆی نامێنێ و تای تەرازووی بەختەوەری ئەو خێزانە لار دەبێت و تامی نامێنێ. كە یەكێك لەو دەسەڵاتانە (ئابووری، سامانی كۆمەڵایەتی و جەندەر) زاڵبوو بەسەر ناوەڕۆكی پێوەندی مرۆیی نێوان ژن و مێرددا، بگرە بەسەر دۆستایەتی دوو هاوڕێدا، ئیدی شتێك نامێنی ناوی خێزان و هاوڕێیەتی بێ. بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا دوو هاوسەر یەكسانن لە مافەكانیان. دەسەڵات باشترین هێما و پیوەرە تەماشای بكرێ و سەیر بكرێ. لە پێوەندی نێوان هاوسەرەكاندا، بڕیاردان لە سەر شێوازی ژیان و ئامانجەكانی خێزانەكەیان، پرۆسەیەكی گرنگە و دەبێ هەردوو هاوسەر ڕەچاوی شتە چارەنووسازەكان پەیوەند بە یەكبوونی خێزانەكەیانەوە بكەن. دەبێ هەمیشە خوێندنەوەی هاوبەشیان هەبێ بۆ ئەو سێ كۆڵەكەیە (دەسەڵاتی ئابووری، سامانی كۆمەڵایەتی و جەندەر) كە بنچینەی دەسەڵاتە. دەسەڵات هەتا هەتا بۆ هیچ كەس و لایەنێك نابرێتەسەر و تا هاوبەشانە دابەشبكری، یەكبوونی گیانی-كۆمەڵایەتی پتر تۆكمە و بەهێزتر دەكات.

سەرچاوەكان

Stevens. Red(2007). Att förstå människor. Lund: Printet in Sweden

Trost J (2007). Att förstå vardagen. Lund: Printet in Sweden

 

ئاسۆ بیارەیی