محەمەد چاوشین ــ رێگای كوردستان

دۆخی هەنووكەیی رۆژهەڵاتی كوردستان و ئێران، كۆنگرەی نەتەوەیی و پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران، كۆمەڵێك تەوەری جیاجیان كە لە هەڤپەیڤینێكدا لەگەڵ كەسایەتی سیاسی و تێكۆشەری ناسراوی ناو خەباتی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەلی كوردستان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان، د. جەعفەر حامیدی شڕۆڤە دەكرێن.

لەماوەی پێشوودا، هەریەك لە ئێران و توركیا و ڕوسیا، جۆرێك لە هەماهەنگی و هاوپەیمانێتییەك لەنێوانیاندا هەیە، سەرەڕای ئەوەی لەباری ئیدۆلۆژیك و سیاسەت كردن و نەتەوە و مەزهەبیشەوە گەلێك ناكۆكی لەنێوان ئەم سێ دەوڵەتەدا هەیە، بەبۆچوونی ئێوە ئەو سێ وڵاتە دەیانەوێ چی بكەن؟

كۆمەڵێك فاكتەری مێژوویی، هەڵكەوتەی جوگرافیایی، كلتووریی و تێكهەڵكشانی سنوورەكانیان لە ڕێگەی بوونی دەیان ڕێڕەوی ئاویی و وشكانی لە بواری ئابووریدا، كە ئەوەش مێژووی دوور و درێژی هەیە؛ وایكردووە، ئەو سێ وڵاتە لە درێژەی تێكۆشانی قۆناغە جیاجیاكانی ژیانیاندا، ساردیی و گەرموگوڕی پێوەندییان لەگەڵ یەك هەبێ.

هەرچەند ئەو سێ وڵاتە بە گشتی خاوەندارێتی سێ دین و ڕێچكەی توندئاژۆیی؛ ئۆڕتۆدۆكسی - قەیسەری، شیعەی مەكتەبیی و سنووربەزێن و، سوننی سوڵتانە داگیركەرەكان دەكەن؛ زۆر سروشتی دێتە بەرچاو كە وێكهەڵنەكەن، بەڵام گۆڕانكارییە جیهانییەكان، بەرژەوەندی هاوبەشی هەر سێ وڵاتی خستووەتە ژێر مەترسییەوە. بۆیە دەتوانین بڵێین، ئەو سێ وڵاتە هەوڵ دەدەن بەرژەوەندی گشتی كە هەموویان بپارێزێ، بدۆزنەوە. لە سەر خاڵی هاوبەشی وەك: پاراستنی نەریتی سیاسی- ئابووری، ڕاوەستان لە بەرانبەر بلۆكی وڵاتانی ڕۆژئاوا، و چەند پرسێكی ناوچەیی لە چەشنی ناردنی هێز بۆ سوریا و شەڕ بۆ پاراستنی خۆیان لە دەرەوەی سنوورەكانیان؛ بكەونە سەر دۆخی دۆستایەتیی یەكتر! هەروەها چونكە ئاشكرایە؛ ئێران و توركیا، بە سوریا و عێراق هەرگیز نایانەوێ كوردستان ببێتە كیانێكی سیاسی سەربەخۆ. ڕووسیاش، بە هەر پێوانەیەك سەنگ و سووك بۆ ستراتیژییەكەی بكەین، پێی خۆش نییە و نایەڵێ، كوردستان دوور لە هەژموونی ئەوان و بە پشتیوانی ڕۆژئاوا، یەك لە وان ئەمریكا، سەربكەوێ. هەوڵی ئەوەش هەیە كە بە ئاڵوگۆڕی بازرگانی، بوارەكانی پیشەسازی و كشتوكاڵ و كڕین و فرۆشی چەكی پێشكەوتوو بە یەكتر، كێش و قورسایی بدەن بە قەوارەی دۆستایەتییان.

كورد لەگەڵ ئەوەی یەك زمان و یەك نەتەوە و یەك خاكە، كەچی ناتوانێ لەژێر چەترێكدا كۆببێتەوە، هۆكار چییە؟ بۆچی كورد نەیتوانیوە لەژێر چەتری كۆنگرەیەكی نەتەوەیی دا كۆببێتەوە؟

-كاتێك چاو لە هەلومەرجی تێكۆشانی سیاسی ئێستای كوردستان بكەین؛ دەبینین؛ نەبوونی دروشمی ڕوونی نەتەوەیی، لەت و پەتكردنی ویستی گەل لە لایەن ڕێكخراوە سیاسییەكانەوە، چەشنێك ئانارشیزمی لێ پێكهاتووە. لەو ئانارشیزمەشدا، كۆكردنەوەی یەك بڕیاری مەحاڵە،

لەو ناڕوونییە سیاسییەدا دنیای دەرەوەش لێمان تێناگا چیمان دەوێ!

ئەگەر مێژووی دوێنێ لە بەر شەڕی ناوخۆیی ئەمیر و سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان سەرنەكەوتین، ئێستاكە بەداخەوە حزبایەتی بووەتە میراتگری ئەو سیاسەتە ئانارشیستە شكستخواردووە و بووەتە بەربەستی ڕێگای سەركەوتن. حزبایەتی خزمەتی زۆری بە خەباتی كوردستان كردووە، بەڵام ناكرێ ئینكاری ئەو واقیعە بكەین كە حزبەكان، كەمتر لەگەڵ ڕەوتی گەشەی كۆمەڵ دەچنە پێش و زیاتر دەبنە بەرژەوەندیخواز. ئەو نەریتە لە ڕۆژئاواش هەیە، بەڵام گەلی زیندووی پەروەردەی دیموكراسی، جارێك نەبێ، دوو جار نەبێ، سەرئەنجام دێتە مەیدان و ئاڵقەی بەرژەوەندییەكان دەشكێنێ و لە دەرەوەی چوارچێوەی حزبە كۆسێرڤاتیڤەكان، نوێگەرایی دەكا (وەك ئەوە كە لە فەڕانسە دیتمان). ئەوەش كە؛ "بۆچی كورد نەیتوانیوە لەژێر چەتری كۆنگرەیەكی نەتەوەیی دا كۆببێتەوە؟" دەگەڕێتەوە بۆ كۆمەڵێك فاكتەر: بۆ گەلێك كە سەدان ساڵە چەوسانەوەی سیاسی بەخۆیەوە دەبینێ و تا ئەو كۆتاییانە، وەچەی نوێی زۆر شارەزای جوگرافیا و نەریت و زمانی دەوڵەمەندی خۆی نەبووە؛ ئاسان نییە بە زوویی كۆنگرەی نەتەوەیی گشتگیر ساز بدات. كوردی سیاسی تووشی تراویلكە (سەراب)ی چاو بووە و نەیتوانیوە ئانالیزی ئەو بوارە بكا كە دەكرێ؛ بیری نەتەوەیی لە چەشنی كوردایەتی، لە بەرانبەر بەرژەوەندی حزبی بە هێز بكات. ئەوەی ئێستا بە ناوی كۆنگرەی نەتەوەیی لە ئارادایە و بیری لێدەكرێتەوە، بەر لە خۆگرتنی گەراكەی، كەوتۆتە ژێر تەوژمی بیر و ڕەوتی كردەیی حزبێكی سیاسی، كەوایە بۆ پێكهێنانی كۆنگرەی نەتەوەیی، دەبێ حزبەكان بەگشتیی و حزبە بەهێزە چەپەكانی كوردستان بەتایبەتی، بە خۆیان دابچنەوە. هەروەها كۆنگرەی نەتەوەیی لە ژێر كاریگەری دروشمەكانی؛ ئۆتۆنۆمی، فیدیڕالیزم، كۆمەڵگەی دیموكراتی، كۆنفیدڕاڵی، كانتۆن و دێسێنتڕالیزەكردنی دەوڵەتە ناوەندگەرا سەردەستەكان، ساز نادرێ! كۆنگرەی نەتەوەی كە لە ناودا كۆنگرەیە و لە فۆڕمدا پلۆرالیستە؛ دەبێ لە ناوەڕۆكیشدا، سەربەخۆیخواز، ڕێبەرخوڵقێن و دروشم ڕوون بێ.

حزبە كوردییەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لەكوێی ئەو دۆخەی ئێستای ئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستان دا وەستاون؟ تاچەند كاریگەرییان بەسەر ڕەوتی ڕووداوەكانی ناوخۆی ئێران و ڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە هەیە؟

- دووری لە نیشتمان، مانەوەی زۆر لە ئۆردوگاكانی باشوور و هەڵسوكەوتكردن بە پێی ویست و داوای خانەخوێ، خۆ نوێ نەكردنەوە و گوێ شل نەكردن بۆ ڕێنوێنی و داوای كۆمەڵانی خەڵك و ناڕازییان؛ لێكدابڕان و پەرش و بڵاوی، نەبوونی بیر و پلانی یەكگرتنەوە، نەبوونی پڕۆژەی پێویست بۆ گۆڕانكاری لە ناكاو لە ڕۆژهەڵات و لە ئێران دا، حزبەكانی ڕۆژهەڵاتی خستووەتە مەنگەنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە دەرەوەی كوردستان كە تێكۆشان بە پێی یاسا ئازادە و كوردیش دەتوانێ لەو ئازادییە كەڵك وەربگرێ، حزبەكان نەیانتوانیوە ببنە قەوارەیەكی كارا و شوێن لە سەر سیاسەتی وڵاتانی دەرەوە بە دژی دوژمنی ئێرانی دابنێن. بۆیە دەكرێ بەداخەوە بڵێین كە وەزعی حزبەكانی ڕۆژهەڵات تاریف هەڵناگرێ. حزبەكان وەك تەنزیمات كەمتر كاریگەرییان بەسەر ڕەوتی ڕووداوەكانی ڕۆژهەڵاتی كوردستانەوە هەیە، بەڵام خەڵكی دڵسۆز و تێكۆشەری ڕۆژهەڵات كە بەشێكیان بنەماڵەی شەهیدان، زیندانیانی سیاسی و تێكۆشەرانی دەرەوەن ، كاران و شوێنیان لە سەر ڕووداوەكانی ناوخۆ هەیە. خەڵك لە ناوخۆ تووڕەن لەحزبەكانیان، وەڵامی بانگەوازی حزبەكان نادەنەوە، بەڵام بۆ خۆیان لە ناوخۆ هەرگیز بێهەڵوێست نین و لە كاتی ڕوودانی هەر كردەوەیەكی ڕژێمدا، دژكردەوە نیشان دەدەن.

 

بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە ڕژێمی ئێستای ئێران ڕژێمێكی تۆتالیتار و سەركوتگەرە، هەموو چەشنە داخوازییەكی كورد و نەتەوەكانی دیكەی ئێران ڕەت دەكاتەوە و بزووتنەوە جەماوەرییەكانیش سەركوت دەكات، ئایا لەوەها دۆخێكدا بوارێك بۆ خەباتی مەدەنی دەمێنێتەوە؟ یان دەبێ جارێكی دیكە خەباتی چەكداری لەدژی دەسەڵاتی ئێستای ئێران دەست پێ بكاتەوە؟ یان ڕێگاچارە چییە لەو بارودۆخەدا؟

ئەوە كە لە ئێستای داگیركاری كۆماری ئیسلامی دا، پێگەیەك بۆ خەباتی جەماوەری هەیە، نەخێر نییە، هەر چەشنە خەباتێكی جەماوەری، دەستپێكی دێسێنتڕالیزەكردن و گەشەی دەسەڵاتی تاك و گرووپی كوردییە، و گەشەی ئەو دۆخەش فۆڕمدان بە كیانی خۆبەڕێوەبەرە لە هەموو بوارەكاندا، ئەوەش ناكرێ بیگونجێنی لەگەڵ فەلسەفەی وجوودی كۆماری ئیسلامی.

تا كۆماری ئیسلامی هەبێ؛ هیچ خەباتێكی جەماوەری گەشە ناكا. كە كۆماری ئیسلامیش نەما، ئەوە وەسەریەكخستنەوەی ئێران ئەستەمە، چونكە بەلووچ، عەرەب، توركمان، ئازەری، ڕەشت و گێڵانی هەر كامە بەشی خۆیان دەپچڕن و لێرەدا كوردیش بە ئەزموونێكی زۆری خەباتەوە لە هەموو گەلانی دیكە زیاتر ئامادەی خۆ ئیداركردنە.

دیارە بوونی پێشمەرگە، بە مانای پارێزگاری لە دەستكەوت و گەشەی زیاترە، لێرەو لەوێ پێشتریش بەر لە هێرشی داعش، باس لە بێ نیازی لە پێشمەرگەی باشوور دەكرا، كەچی دیتمان پێشمەرگە نەبووایە، تەخت و بەختمان تێكدەڕما. لە ڕۆژهەڵاتیش هەر وایە، بەڵێ دەبێ چەك لەدەست پێشمەرگەدا ببێ و پارێزگاریش بكات. دەبێ ئەو ڕژێمە بە زۆری چەك وەدەر بندرێ، هەرچەند ئەو تێكۆشانە پێویستە دەرفەتی بۆ پێك بێ و ئێستا و بە میتۆدی ئەزموونكراوی پێشوو، سەركەوتن بە دەست ناهێنێ.

 

كشانەوەی ئامریكا لە ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە لەگەڵ ئێران، دەكرێ چ پەیامێك بێ بۆ دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران؟ ئایا دەكرێ هەڕەشەیەكی جدی بێت بۆسەر ئێران، بۆنموونە بەكارهێنانی هێزی سەربازی لەدژی ئەو وڵاتە؟

- سیاسەتی ئەمریكا لە ژێر ئیدارەی دۆناڵد تڕامپ دا لە جاران ڕوونترە و كورد جوانتر دەتوانێ لەو سیاسەتە حاڵی ببێ! لە لایەكی دیكەوە، كشانەوەی ئەمریكا لە ڕێككەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران، چەشنێك وەهۆشهاتنەوەی ئەمریكایە، چونكە هەر بەو جۆرە سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، بەڵگەكانی سیخوڕەكانی خۆیانی ئاشكرا كرد؛ دەركەوت كە ئێران بە پێچەوانەی بانگەشەی بەشی نێونەتەوەیی لێكۆڵینەوەی ئەتۆمی؛ لە بنەوە هەر خەریكی پەرەپێدانی پڕۆگڕامە ناوەكییەكەیەتی. ئەوە كە ئەمریكا بەڕەسمی بكەوێتە شەڕی ئێران، زۆر ڕێی تێناچێ، چونكە باری سیاسی، باری ئابووری و مل نەدانی وڵاتانی دیكە بۆ ئەو بژاردەیە، ئەو بیرۆكەیە لاواز دەكات. لەگەڵ ئەوەشدا بە پێچەوانەی كۆمەڵێك سیاسی كوردستان، بەتایبەت لە باشووری كوردستان، ئێران ئەو هێزە بەهێزە نییە كە بۆخۆیان دەڵێن و پڕوپاگەندە بۆ توانایان دەكرێ، بنەمای ئەو دەسەڵاتەی ئێران، لە سەر فریو، سەفسەتە، ڕاست و درۆ تێكەڵكردن، دامەزراوە و بۆشی بۆشە. گرفتی بێ ئاوی، گۆڕینی ئاوەڕۆی چۆم و ڕووبارەكان، بێكاری، تەڵاق، مادەی هۆشبەر و خۆفرۆشی، و گەمارۆی ئابووری و هتد، گەرووی دەسەڵاتی ئێران ڕێك دەگوشێ و بڕستی لێ بڕیوە، دیتمان كە لێدانی چەندین جار دووپاتە بووەی هاوپەیمانان و ئیسڕایل لە شوێنە میلیتار و سیخوڕییەكانی ئێران لە سوریا؛ تا ئێستاش بێ وەڵام ماوەتەوە، لێرەدا دەركەوت كە ئێران، بانگەشە و دژكردەوەی یەك ناگرێتەوە، بۆیە شێمانەی ئەوە كە ڕەنگە لە چەند كورتە هێرشی هەوایی دیكەدا بۆ سەر خاكی ئێران؛ سەروگوێی ڕژێم تێك بكرێتەوە؛ زۆر لە واقیعەوە نزیكە.

 

- جەعفەر حامیدی خەڵكی شاری "بۆكان".

- ماوەی٤٣ ساڵ تێكۆشانی سیاسی نهێنی كردووە.

- ١٢ ساڵ نوێنەری بەشدار، ئەندامی ڕاوێژكار و كۆمیتەی ناوەندی حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران بووە.

- دووساڵ بەرپرسی سكرتاریای حزب و هاوكاری نزیكی ڕەوانشاد "د. قاسملوو" بووە.

- ئوستادی وانەبێژ لە بواری زانستی سروشتیدا.

- یاریدەدەری پڕۆفیسۆر لە بواری كشتوكاڵ و بە تێزی لێكۆڵینەوە لە بواری كانزاقورسەكان دا.

- خاوەنی وتارێكی زانستییە لە كتێبی Waste management چاپی ٢٠٠٣ لە ژێرناوی"زەرەر و زیانی كانزا قورسەكانی ناو سەوزە و دەغڵودان بۆ سەر سەلامەتی مرۆڤ".

- خاوەنی كتێبی ؛ تێكنیكی خوێندن بە زمانی نۆڕوێژی ساڵێ ٢٠٠٢.

- خاوەنی كتێبی ؛ دوكتور قاسملوو ڕێبەر و مامۆستای ئەخلاق بە زمانەكانی نۆڕوێژی، كوردی .

- خاوەنی كتێبی؛ گۆشەیەك لە خەبات و، ئەندامێكی گڕنەگر بە زمانی كوردی.

- خاوەنی سێ كتێبی وانەیی، مەنهەج، بۆ پۆلەكانی: ٨ ، ٩ و ١٠ ناوەندی بە زمانی نۆڕوێژی. ئەم كتێبانە كە هەر كامەیان هەڵگری٣٠ تاقیكاری لابراتۆرییە، ئێستا لە چەند شوێنی نۆڕوێژ بە وانە دەگوترێتەوە